ققنوس
قُقنوس، مرغ خوشخوان، آوازه ي جهان،
آواره مانده از وزش بادهاي سرد،
بر شاخ خيزران،
بنشسته است فرد.
بر گرد او به هر سر شاخي پرندگان.
او ناله هاي گمشده ترکيب مي کند،
از رشته هاي پاره ي صدها صداي دور،
در ابرهاي مثل خطي تيره روي کوه،
ديوار يک بناي خيالي
مي سازد.
از آن زمان که زردي خورشيد روي موج
کمرنگ مانده است و به ساحل گرفته اوج
بانگ شغال، و مرد دهاتي
کرده ست روشن آتش پنهان خانه را
قرمز به چشم، شعله ي خردي
خط مي کشد به زير دو چشم درشت شب
وندر نقاط دور،
خلق اند در عبور ...
او، آن نواي نادره، پنهان چنان که هست،
از آن مکان که جاي گزيده ست مي پرد
در بين چيزها که گره خورده مي شود
يا روشني و تيرگي اين شب دراز
مي گذرد.
يک شعله را به پيش
مي نگرد.
جايي که نه گياه در آنجاست، نه دمي
ترکيده آفتاب سمج روي سنگهاش،
نه اين زمين و زندگي اش چيز دلکش است
حس مي کند که آرزوي مرغها چو او
تيره ست همچو دود. اگر چند اميدشان
چون خرمني ز آتش
در چشم مي نمايد و صبح سپيدشان.
حس مي کند که زندگي او چنان
مرغان ديگر ار بسر آيد
در خواب و خورد
رنجي بود کز آن نتوانند نام برد.
آن مرغ نغزخوان،
در آن مکان ز آتش تجليل يافته،
اکنون، به يک جهنم تبديل يافته،
بسته ست دم به دم نظر و مي دهد تکان
چشمان تيزبين.
وز روي تپه،
ناگاه، چون بجاي پر و بال مي زند
بانگي برآرد از ته دل سوزناک و تلخ،
که معنيش نداند هر مرغ رهگذر.
آنگه ز رنج هاي درونيش مست،
خود را به روي هيبت آتش مي افکند.
باد شديد مي وزد و سوخته ست مرغ
خاکستر تنش را اندوخته ست مرغ
پس جوجه هاش از دل خاکسترش به در.
نيما يوشيج
بهمن ۱۳۱۶
***
ققنوس ، نیمایی ترین شعر نیماست. در اوج زبان است و بیان حسی اش نیز پیوسته با همزمانی آن است، آن شورمندی و خیال خجسته ای که دکتر ارانی را به راه جان دادن رساند و عشقی که گلوله بر قلب میرزاده عشقی نشاند، سر سودایی کسروی ودیگر افتادگان به مسیر مدرنیسم و آن دنیای دیگر انسان ایرانی در این شعر نیما موج می زند. بهمن ماه سال 1316 است؛ هفتاد سال پیش است و گذار از سنت به مدرنیته به فرمان ملوکانه آراسته شده ، دستور قدرت چنین است اما وظیفه و کار ادبیات چیست ؟
آن فرمان ملوکانه ای که حتی ورق پاره های میرزاده ی عشقی را بر نمی تابد معلوم است که بنیادش چه بوده و اصلا از کجا آمده . گلوله بر قلبت می نشانیم خفه ات می کنیم اما راه آهن هم برایت می کشیم. و این حکایت مکرر...
بر شاخ خیزران بنشسته است فرد
نیما اسطوره را احضار می کند. ققنوس او بنشسته است فرد و این فردیت همان عنصری است که همبسته با تاریخ و ملیت و قومیت ماست؛ فردیت مبتنی بر ساز و کار قدرت. این فردیت ، مکمل (supplement ) خطرناک جمعیت است. چنین است که ققنوس های مثالی تاریخ ما آن گاه که عارف و زاهد شده اند خویشتن خویش را برانداخته اند و هنگامی که در نقش مصلح و مبارز اجتماعی ظاهر شده اند، برانداخته شده اند. ققنوس نیما در سپیده دمان تاریخی نوشته شده که قرار بود نقطه ی عزیمت ِ فردیت به جمعیت و قدرت به دموکراسی باشد. چنین نشد و نشده است.
باد شدید می وزد و مرده است مرغ
***
روژان دیروز عروسک های اش را خوابانده بود کنار خودش. رفتم که به لالایی کودکانه اش گوش دهم. ناگهان گفت" نیا.نیا. اصلن نیا."
یک روز دیگر هم از مهد کودک می آوردمش خانه. کنار پارک لاله ، کلاغی نشسته بود روی درختی. گفت" آقا کلاغه بیا پایین ... هوا سرده."
تازه رسیده است به دو سالگی و چه می داند چه رنجی می کشیم.
